III. UN PERCORRIDO POLAS RUÍNAS EXHUMADAS DO CAMPAMENTO ROMANO

 

Segundo despréndese   do contexto histórico-arqueolóxico ata a data definido,  sería erigido este campamento romano como base de operacións para a construción da Via Nova e as súas instalacións complementarias, polo menos no que respecta ao sector bracarense da mesma. A proximidade cronolóxica entre os seus restos monetarios e cerámicos máis antigos, así como a primeira inauguración da calzada nos anos 79/80 da primeira centuria da era,e tal como suxiren os miliarios iniciais da ruta, non fan máis que avalar dita sospeita. En todo caso, o establecemento militar non parece perdurar máis aló do reinado de Trajano (98-117), co que a súa vida útil total en lugar apenas alcanzaría o cincuenta anos.

 

Outra cuestión, así mesmo discutida, foi a do nome e natureza da unidade militar que o ocupou. Durante un certo tempo sostivemos que sería a Cohors I Celtiberorum, cuxa presenza se detecta, dentro de Gallaecia , ademais de en a zona do Teleno (León) , en Cidadela  (Sobrado dous Monxes) debido, nesta ocasión, á intervención , como patrón, dun prefecto desta unidade militar,Gayo Antonio Aquilo Novaugustano, no pacto cos Coelerni do próximo Castromao. Na actualidade, con todo, e a tenor dos descubrimientos recentemente efectuados, xulgamos que foi unha cohorte lexionaria, concretamente a III da lexión VII gémina, con sede de referencia en León a partir dos anos setenta da primeira centuria, a que o erixiu. E iso percíbese, mesmo, a través da arquitect0ura mesma do establecemento, ao recorrerse a esquemas construtivos similares aos do campamento de base leonés; e a tal respecto, recentemente, fomos    feitos partícipes de satisfactorias novedades relacionadas  co lugar de destino da nosa cohorte lexionaria ao abnadonar este campamento.Sería   trasladada a Dacia (Romanía), ao campamento auxiliar de Paralissum  , segundo veñen demostrar as marcas sobre cerámica alí atopadas.

A superficie total do noso recinto áchase próxima aos 25.000 metros cadrados, dando cabida a uns 500 lexionarios ,ademais da unha  turma uaxiliar de cabalaría.

O trazado e alzado das estruturas, organizadas en cuadrículas ao redor das dúas vías fundamentais, perpendiculares entre si, de cardo  (N-S) e decumanus (E-W), realizouse segundo un esquema ortogonal común, salvo lixeiras variantes, con outros campamentos da época. En todo caso, os conxuntos estruturais ata a data exhumados, total ou parcialmente, son os seguintes: principia ou cuartel xeral, dous grandes hórreos para a almacenaxe de alimentos non perecedoiros, Valetudinarium (hospital), cinco barracóns da tropa, vías e canles de drenaxe ,ademais de sistema defensivo (muralla coas súas torres, porta pincipalis sinistra, porta principal esquerda, porta decumana , porta sur, pequeno sector do foso e intervallum, ou vía perimetral, tamén chamada sagularis.

 

1.PRINCIPIA, OU CUARTEL XERAL.

 

Principíaos  dun campamento militar veñen ser como o espazo medular do mesmo, xa que alí acomodábanse os órganos esenciais da administración, os ámbitos sacros destinados ao culto, así como a custodia dos estandartes  e, en sínteses, a forza moral da disciplina militar.

 

En realidade, esta importante edificación ordénase ao redor dun cadrado de 29 por 29 metros, máis algúns engadidos frontais e laterais, chegando, desta sorte, a súa superficie total a case 1.200 metros cadrados.De leste a oeste, e por tanto de fóra a dentro, o espazo organízase nos seguintes ámbitos: pórtico, foro, basílica e área sacra/administrativa. O pórtico, da especie pórticos-groma por proxectarse cara ao exterior ata invadir parcialmente a liña do cardo no centro do campamento, lugar de emprazamento da groma, e de aí a súa denominación, resulta sumamente orixinal e é atribuíble aos chamados pórticos lexionarios, neste caso con evidente fundamento. Posúe senllos corredores apilastrados, ao exterior, en tanto que se achan enmarcando á porta de entrada por senllas  habitacións laterais, posibles armamentaria ou recintos destindados a almacén de armas, en ambos os extremos da parede medianeira co foro ao que, por outra banda, ábrense os vans de acceso ás devanditas estancias.

 

Tras o pórtico, accédese ao foro, rodeado perimetralmente de corredores, co teito apoiado sobre piederechos de madeira en tres dos seus lados, siempre abertos cara ao exterior. No centro xeométrico do patio apareceron os cimientos dun plinto de estatua, non sabemos se de emperador ou dalgunha divindade, máis probablemente do primeiro.

 

A continuación, e separada do foro por un muro cego, posiblemente, salvo nos extremos, contémplase a basílica, un ámbito rectangular duns 250 metros de superficie, cuxa finalidade sería albergar as concentracións de todo tipo: administración de xustiza, arengas, algún espectáculo etc.E, xa encostados á parede do fondo, unha habitación central rectangular co chan peraltado uns 60 centímetros sobre o das demais seis estancias contiguas.Trataríase  da aedes ou recintou sacro, onde se exhibirían a estatua do emperador, o altar de Júpiter e os estandartes da tropa, mentres que as súas contiguas, co mesmo fondo, pero non a mesma anchura, acharíanse destinadas a tarefas de la administración. Finalmente, ao longo dos  flancos Norte e Sur do edificio, existían corredores abertos porticados para poder circular a recado das inclemencias do tempo.

 

2.BARRACÓNS DA TROPA (STRIGIA).

 

Ata a data, escaváronse catro, na súa totalidade, e un quinto a medias.Con todo,  a planta é idéntica no cinco casos.

En realidade, un barracón da tropa componse, esencialmente, de dúas ás rectangulares afrontadas ao redor dun patio interior que lle serve de compluvium  para a recollida de auga de lluvia para ser recollida por unha  canle central que a conduciría cara á respectiva cisterna, en xeral provista de brocal, situada, non no centro xeométrico, senón, máis ben, escorada cara ao interior do ámbito que media entre ambas as ás.

 

O barracón servía de albergue para unha centuria de soldados  cos seus mandos respectivos, en total, uns 85 homes.Cada oito soldados formaban un contubernium , que se aloxaba en dúas estancias comunicadas entre si, pero independentes das demais da centuria, sumando o conxunto dez unidades destas características: seis nunha das ás, máis o corpo de garda, e catro na oposta, xa que nun extremo desta última levantábase a edificación  dos mandos, chamada tamén do centurión, xa complicada en estancias á moda  civil.

 

3.CELEIROS (HORREA)

 

Escaváronse dous exemplares , contiguos entre si, de desigual anchura ( 8´20 e 10´30 m., respectivamente), pero de idéntica lonxitude ( 21 m.).Posuían fortes paredes perimetrales de preto dun metro de anchura reforzadas, ás petadas, con contrafuertes transversais proxectados, tanto cara ao interior como cara a el exterior.Crese  que iso sería debido á presión que o gran almacenado exercería sobre as paredes laterais.O piso sería de madeira e estaría asentado sobre aliñacións paralelas de pilastrones graníticos que permitirían a circulación de aire poe debaixo do chan para a conservación de alimentos, á vez que os defenderían  os alimentos almacenados de a actividade depredadora dos roedores.Nun dos hórreos detectouse a presenza dunha cheminea de ventilación para a dita finalidade pero, en xeral,  adoitaban ser varias e construídas para o mesmo fin.

Ambos, con todo, e a pesar de ser independientes, posuían peirao  de carga e descarga común, á vez que unha zona anterior porticada para protexer a ambos os edificios das fortes borrascas do SW.

                     Nos horrea gardábanse os alimentos non perecedoiros, desde os cereais e leguminosas secas ata as carnes salgadas, os viños e as graxas.Resultaban esenciais todas estas viandas  para manter a loxística do establecemento.

 

4. VALETUDINARIUM (HOSPITAL).

 

Dada a súa situación dentro do conxunto castrense ,non estamos seguros do todo de se este edificio correspondería ao hospital ou ao pretorio, residencia neste caso do tribuno da cohorte, mandamás da guarnición.En todo caso, habémoslle atribuído a primeira das funcións e imos describilo aténdonos á mesma.

Trátase dunha edificación organizada ao redor dun impluvium ou patio cadrado central rodeado de deambulatorios abertos por tres dos seus lados, cuxos teitos descargarían sobre piederechos de madeira apoiados nun basamento corrido dun sesenta centímetros de altura.Aos  devanditos corredores daban as entradas das estancias respectivas, en algunos casos provistas de fogares que, con frecuencia, ofrecen vestixios de sufrir reformas e remodelacións.

 

Do patio central saía, pola ampla entrada existente, unha canle de drenaxe que se prolongaba ata o exterior de pórtaa  decumana.Non se descubriu, con todo, instrumental cirúrxico algún.

 

5.VÍAS INTERIORES E SISTEMAS DE DRENAXE

 

Xa se dixo que o espazo campamental organízaseba en cuadrículas, seguindo as pautas marcadas polas dúas vías mestras perpendiculares entre si: o cardo e o decumanus. Con todo, mentres o cardo divide o seu sector en dous partes rigorosamente iguais, o decumanus faino de maneira asimétrica, deixando cara ao lado de pórtaa  praetoria un terzo da superficie e cara ao da decumana , máis ou menos, dúas, subdividiéndose, á súa vez, transversalmente este espazo maior mediante o trazado doutra vía máis estreita, pero paralela : a via quintana.

                Resta soamente referirnos á vía sagularis ou perimetral, que se identifica co intervallum e posúe dúas funcións fundamentais: dar saída e servizo a algúns barracóns da tropa e fornecer espazo para a instalación dos fornos panificadores de cada centuría, resultando discernibles aínda algunhas das súas plantas, sempre de perfil circular ou oval. En canto á drenaxe, descóbrense canalillos para evacuar augas pluviais en varias zonas do recinto militar e case sempre seguindo o eixo das rúas.Compróbase  tamén que, en ocasións, uns desaguan noutros e o conduto maior resultante busca as entradas situadas na cota máis baixa do campamento.De todos os xeitos, áchanse ausentes as cloacas convencionais e tampouco se percibe vestixio algún de acueductos que puidese conducir auga limpa desde certa distancia.

                    En xeral, as canles derivan dos distintos edificios cara ás vías públicas do establecemento.No caso de principíaos  ofrecen unha máis coidada execución, saíndo á via paetoria para buscar, a través da porta deste nome, o seu desaugadoiro.En canto ao valetudinarium (hospital) e aos horrea (almacéns), desaguaban pola porta decumana, confluíndo con outras drenaxes que, orixinados nos barracóns da tropa, encaixábanse polo intervallum e, mesmo, pola via quintana.

 

6. AS DEFENSAS (MURALLA, TORRES, PUERTAS, INTERVALLUM E FOSO).

 

                    Non se esqueza que estamos a falar dunha fortaleza militar e que, por tanto, a articulación do sistema defensivo resultaría esencial.Ata  a data, hanse exhumado xa extensos retrincos de muralla coas súas torres e as súas portas correspondentes, os cales, e a pesar de tratarse de restos parciais, ofrécennos o diagrama perfecto de todo o conxunto defensivo.Sabemos que a muralla posuía unha anchura de tres metros, constando de senllos lenzos laterais de contención levantados con sillares ben careados ao exterior. O recheo interior fíxose a base de mampuestos amalgamados con arxila, que viñan constituír o seu núcleo informe.A determinada distancia, segundo a lonxitude do tramo con relación ás portas respectivas, se intercalaba unha torre rectangular, notándose, na actualidade, as plantas das mesmas a un pouco máis do nivel dos cimentos debido a un saínte exterior de 10 cm. e interior de 50 cm.Con todo, existen tamén torres esquineras, situadas nos ángulos do campamento, que ofrecen planta trapezoidal e perfil exterior redondeado. En xeral, a distancia entre torres supera lixeiramente os 28 metros nos sectores longos de entre portas, sendo menor nos curtos. Ademais, apareceron no recheo do foso retrincos de cornixas e remates de almenas, que veñen demostrar de que  forma remataba a súa altura a muralla.

                          Por outra banda, as entradas, ata o presente exhumadas, foron pórtaa  principalis sinistra (porta principal esquerda) e pórtaa  decumana (porta oeste), cabendo supor que cada unha das súas opostas haberán de ofrecer, cando sexan e, idénticas características.

                          A primeira da aludidas conta con dobre van para o tránsito, baixo arcos de medio punto, enmarcados ambos entre torres rectangulares de 10 por 5 metros cada unha delas.O  adarve situaríase a uns 5 metros do chan, descoñecéndose se as torres contaban cunha soa planta superior ou dúas superpuestas.

                           En cambio, pórtaa  decumana posúe un só van para o tránsito, sendo as demais características moi similares ás da anterior.

 

                        Accedíase ás torres por unha porta traseira aberta na planta baixa, polo lado do campamento, articulándose desde aquela un sistema de escalas de madeira polas cales se podía ascender ata as plantas superiores das torres e, por suposto, ao adarve da muralla.

 

                            Ademais, paralelo polo exterior co perímetro da muralla, discorría un foso en forma de V, de catro metros de profundidade e outros tantos de boca, que soamente se interrompía á altura das entradas.

 

                             As defensas completábanse co intervallum ou vía perimetral interior, duns 11 metros de anchura, que engadía ás demais funcións, no seu momento descritas, a de servir de separador entre as construcións interiores e a liña da muralla no caso de ataque con dardos incendiarios.

Teléfono/Phone:  (+34)  988 444 401       E-mail:  aquae@fundacionaqvianova.com